BITCOIN'NIN 20.000$'A YÜKSELİŞİ BALON MUYDU?

Ümit ÖZKAN

Balon, bir malın fiyatındaki gereğinden fazla şişme. İlk akla gelen lale soğanı balonu 1636'larda Hollanda'da yaşanıyor. Zaman zaman borsa endekslerinde, hisse fiyatlarında ya da yoğun alım satıma konu olan her hangi bir emtiada fiyatların aşırı yükselmesi düzenli olarak yaşanmaktadır. Özellikle finans piyasalarında fiyatlar çoğu zaman denge noktasından uzaktırlar. Manipülasyon ve spekülasyonun birlikte kullanılarak arz talep dengesi doğasından koparılır. Spekülasyon, insan zihnine müdahale; algının yanlış yönlendirilmesi. Manipülasyon, maddi güç kulanarak olayın doğasına müdahale. Akarsu yatağını iş makinaları kullanarak manipüle edebilir ve yönünü değiştirebilirsiniz.

Gerçekten bitcoin fiyatının 20.000$'a gelmesi bir balon muydu? Bu fiyatı haketmiyor muydu? Yoksa başka durumlar mı söz konsuydu. Yerel kaynakları ele geçirip küresel bir amaca mı gidiyorduk? Bu amaç yapay mıydı? Yoksa böyle bir ihtiaycı önceden kestrip kaynak yaratılması ve bir deney miydi, kalıcı yeni nesil kripto paraların oluşması için. Bunların hepsi mümkün. Yerel kitlelere, kendi kaynağı ile kripto paraların kabullendirilmesi de pekala makul ve mantıklı görünüyor.

Bitcoin yeni iki şeyi ifade ediyor. Biri dijital para, artık hepimiz biliyoruz. Diğeri kullandığı teknoloji blockchain. Bunlar bir değer değil mi? Kim nasıl belirleyeceek bunların değerini? Tabiki piyasalar. Piyasalar hiçbir zaman değer ifade eden birşeye sabit net bir fiyat biçemez. Arz tarafındaki ve tüketim tarafındaki yaygınlık fiyatın denge noktasına yakın olmasını engelleyen ve dalga boylarının denge noktasından aşırı uzaklaşmasını baskılayan en önemli unsur. Ekmek fiyatlarını düşünün. Petrol fiyatları stratejik bir konu ve ciddi manipüle ediliyor. Petrol vb konu dışı yani. Ancak çok çok yeni nesil bir varlık (alım satıma konu olması bakımından) olan bitcoin 2017 sonu itibarı ile reel kullanımı olmayan fakat bunu vadeden bir aşamada idi. Kullanım kapsamı kişiler arası transfer ve borsalrda alım-satımından ibaretti diyebiliriz. Transferi tamamen sanal ve çok hızlı idi ve internete erişebilen herkesin erişimi mümkündü. Düzenleyici yapıların bence konuya kasdi olarak uzaktan bakmalrını da görmek lazım. Yani spekülasyon ve manipülasyonun birlikte kullanılması için bundan daha iyi ve daha verimli şartlar bütünü düşünülemezdi.

Şu kesinki mevcut dijital paraların hepsi hayatta kalamayacak. Geçen 1,5-2 yıl geniş kitlelerin konu ile tanıştığı bir süreç oldu. Bu geniş kitleleri konuya iten şey ise aşırı fiyat yükselişlerinin kulaktan kulağa hızla yayılması idi. Aşırı diyorum, normal fiyat hareketleri olsa idi borsalar ve diğer türev piyasaları dururken neden insanlar buraya gelsinlerdi. Gelenleri ne kadarı geleneksel finans piyasalarından ne kadarı bu piyasalarla ilgisi olmayanlardan oluşuyordu? Bilmek mümkün değil. Ama yine şunu kesin diyebiliriz; hiçbir zaman finans piyasalarına işlem amaçlı girmeyecek hatırı sayılır bir kitlenin dahil olduğudur. Yeterli kitlesel büyüklüğe ulaşılmasının hemen ardından haber kaynakları patladı. Ülkemiz için konuşacak olursak, twitter da binlerce hesap açıldı, hemen devamında 2017 sonu ve 2018 ilk yarısında onlarca haber sitesi açıldı. Bu araya kapalı devre çalışan iletişim ortamları girdi, telegram, discord vb. Tüm dünyada müthiş bir kitle oluşuverdi, internetin platformunun sağladığı imkan sayesinde.

Buarada asıl konu kitlelerin dijital para konusu ile tanıştırılması idi. Kitle psikolojisi açısından bakılırsa para kaybetseniz de kazansanız da bir kez alım satım yaptığınız anda dijital parayı içselleştirmiş olursunuz. Bu işin hem finansmanı hem de innovasyonu kitleler tarafından gerçekleştirilmiş görünüyor. Ayni kitlenin bir tarafı İCO'lar ile kendi projelerini finanse etmeye ve yenilik üretmeye çabalarken diğer tarafı da para kazanma umudu ile parasını bu döngüye soktu. Ha şu denebilir; zaten bu işin teknolojisi kimliği belirsiz biri ya da birileri tarafından zaten gerçekleştirilmişti. Böyle bir sürecin yaşanmasına ne gerek vardı? Çünkü bu yeterli değildi; hem geniş kitlelerin tanışması/kabullenmesi hem de düşünülememiş konuların ortaya çıkması, varolanların doğal gelişimlerini sağlaması, akıledilemeiş yeniliklerin ortaya çıkması, hem de bu parların ticarete nasıl dahil olacağına dair ciddi verilerin toplanılmasına ve tecrübelerin oluşmasına vesile olduğu görülebilir. Konuyu bir adım daha ileri götürelim, bi süredir global finansta kriz yaşandığında dijital paraların üsleneceği rol. Tam bu noktada herşeyin yerli yerine nasıl da oturduğunu görmek için bitcoinin tam da 2008 küresel finanas krizi ile doğduuğunu söylemek icabeder. Konuyu araştıranlar kripto para mevzusunun öyle kolayca, bir kaç yılda ortaya çıkamadığını bilirler. Böyle en az 15-20 yıl geçmişe uzanan köklerin doğum için 2008'i bulması. Burda kesiyim çok uzar.

Hiç düşünülmemiş bir yönü de mevcut ekonomik döngüye/yapıya etkisi, çünkü bu para bildiğimiz paradan farklı. Dolayısı ile ekonomiye ve yapısına etkisi de farklı olmalı. Yani dönüştürücü etkisi olacaktır. Dijital paralar belli amaç ve kapsamla oluşturuluyor. Ve bu çerçevelerin hiç birisi ulus devletin herhangi bir özelliğini dikkate almıyor. Bitcoin tamamen küresel bir özellikte iken IOTA sadece nesnelerin internetini, ZEC ve XMR gizliliği hedef alıyor vs. Yani şunu diyorum, mevcut para mentali ile dijital parayı yorumlamak hata.

Şimdi, geniş bir perspektif ile bakıp ve dijital paraların benimsenmesi, geliştirilmesi, (finansmanı demeyeceğim; pek ala global teşkilatlar milyar dolarları böyle bir işe akıtıp bu işi başlatabilirlerdi, niye böyle yapmadıklarını yukarıda açıkladım) ve bir sonraki faza geçiş için hazır hale getirilmesi boyutları birlikte kavrandığında balon demek mümkün değil.

bitcoin ve altın grafiği

Fiyat grafiğinde erken havaya girmenin getirdiği abartıya balon denebilir. Lakin yukarıda anlattığım çerçeve içinde düşünülürse, genel içinde geçici bir anomali olarak kaldığı görülecektir. Belki 5.000 belkide 8.000'lerden sonrası balondu denebilir. Yani olaya salt fiyat olarak ve dijital para/teknoloji dünyasının dışından baktığınızda evet balondu. İşe kendi doğası içinden bakarsanız, bundan sonra hızla kripto para kullanımına geçeceğimiz ön kabulu ile düşünürsek, tüm dünaya belirsiz bir zaman bayunca yayılıp yerleşecek bir varlığın başlangıç şiddeti çok yüksek olmalı idi, bu bakımdan kesinlikle bir balon değildi. (Big-bang ve evrenin genişlemesi ..)